Fair value versterkt kredietcrisis

Afboekingen bij ING en ABN Amro, affaires bij Northern Rock en de Engelse HBOS Bank. Het is duidelijk dat het financiële toezicht te kort is geschoten. Maar het werkelijke probleem zit in de fair value-aannames in het jaarverslag.

Historisch of fair value
De kern van de verwarring zit voor mij in de betekenis van het jaarverslag. Twee verschillende doelstellingen lopen door elkaar heen. De jaarrekening is bij uitstek het instrument om rekenschap en verantwoording af te leggen. Hiervoor is de historische informatie van essentieel belang. Maar de jaarrekening en andere financiële informatie wordt ook gebruikt om investeringsbeslissingen te nemen, niet zelden ten gunste van de belegger. Beleggers willen dat de balans zoveel mogelijk de werkelijke waarde representeert. De jaarrekening wordt hierdoor steeds meer een continue waarde-indicatie voor de onderneming.

Vertrouwen weg
Bij banken in de VS gaat het om de SFAS 157 rule. Deze rule geeft aan op welke wijze zij hun bezittingen moeten waarderen. Als er geen markt voorhanden is en geen vergelijking met andere producten kan worden gemaakt, moet op basis van een eigen intern ‘marked to model’ zelf de waarde worden bepaald. Als, zoals nu, voor een aantal producten de markt instort, valt de marktwaarde moeilijk te bepalen. Dit leidt dan subjectief tot aanzienlijke impairments. Op een zeker moment is dan het vertrouwen weg. Wij weten wat daarvan het gevolg is bij Bear Stearns.

Inschattingen
Vanwaar toch de hang naar fair value? De basis daarvoor is gelegd door de financiële innovaties en met name door het gebruik van derivaten. Deze pasten niet in het traditionele verslaggevingsraamwerk. Met fair value moeten die producten zo veel mogelijk on-balance worden gebracht. Voor vele van die producten is geen direct aanwijsbare marktwaarde beschikbaar, dus bij het waarderen van die instrumenten worden inschattingen gemaakt. Ook is het gebruik van het begrip marktwaarde moeilijk te duiden. De marktwaarde is slechts een prospectieve indicatie van de toekomstig opbrengsten.

Versterkend
Nu zitten we in het hart van het probleem. Deze marktwaarde is constant aan veranderingen onderhevig. Dit leidt tot een grote onzekerheid wat resulteert in een groter risico, dus hogere kosten. De jaarrekening met fair value-elementen geeft een veel volatieler beeld. Bij de huidige kredietcrisis werkt de fair value-benadering eerder nog versterkend. Mede ook daardoor nu zoveel trammelant.