Leer van het gewekte vertrouwen

1 reactie(s) | Tekstgrootte:

Geen statutaire vestiging
Momenteel worden we overladen met allerlei argumenten waarom banken afkomstig uit de Europese Economische Ruimte (‘begrijpen we dat wel?’) in Nederland het bankbedrijf mogen uitoefenen. Icesave had zelfs in Nederland geen statutaire vestiging en geen volledige bankvergunning. De groepsstructuur van Icesave van slechts een internetadres met wat personeel in Nederland was zodanig, dat door geen enkele toezichthouder adequaat toezicht kon worden uitgeoefend

Business model
Het business model van Landsbanki was erop gericht om in Nederland te starten en snel geld uit de markt te halen. Ondertussen wist zij dat alleen de minder goede IJslandse garantieregeling als bescherming van toepassing zou zijn. DNB had hierdoor onmiddellijk wat scherper op haar qui-vive moeten zijn. Dit lijkt op gebrek aan goed risicomanagement.

Garantieregeling
Minister Bos heeft inmiddels met een royaal gebaar toegezegd de Nederlandse garantieregeling te verruimen tot € 100.000,- en ook integraal op de spaarders van Icesave van toepassing te verklaren. Bij deze regeling maakt hij trouwens gebruik van andermans geld; hij vergoedt de bedragen immers niet, dat doen de gezamenlijke banken. Terecht heeft de voorzitter van de Rabobank, de grootste spaarbank van Nederland, hierover zijn afkeuring uitgesproken.

Limperg
Elke accountant of controller kent de theorie van Limperg. Hij kwam destijds met zijn leer van het gewekte vertrouwen. Daarbij gaat het er om dat de accountant (controller, bankier etc) zijn werkzaamheden zo dient te verrichten dat de verwachtingen, die bij de verstandige leek (de burger) worden opgewekt, niet worden beschaamd.  Omgekeerd mag de accountant (controller, bankier, DNB) geen grotere verwachtingen wekken dan door de verrichte arbeid (toezicht) wordt gerechtvaardigd.

Verwachtingskloof
Indien het vertrouwen groter is dan op basis van de werkzaamheden kan worden gerechtvaardigd, is sprake van een verwachtingskloof. Dit is dus nu het geval. Analoog aan deze theorie kan ook het optreden van DNB worden beoordeeld. De burger gaat ervan uit dat de overheid adequaat toezicht zal houden (‘public good’) en wil nu niet horen waarom toch in dit geval het toezicht zo heeft gefunctioneerd.

Herijking
Er zal een herijking plaats moeten van de taak van de overheid en de risico’s die bij de burger thuishoren. Het vertrouwen van de burger in de overheid is door dit incident ver te zoeken. Het parlement dat nu in de coulissen zit mee te kijken, zal zich een duidelijk oordeel moeten vellen over het toezicht van DNB: is het goed, adequaat, tijdig en tevens ethisch hoogstaand geweest? Het toezicht is naar mijn mening in ieder geval niet voldoende krachtig geweest. De toezichthouder had gewoon een keer ‘nee’ moeten zeggen: dit willen wij als toezichthouder niet.

Substance over form
Dus geen Pinokkio bank onder de naam Icesave in Nederland. Als Landsbanki het daar niet mee eens was geweest, dan had zij naar de rechter kunnen gaan om bezwaar aan te tekenen. Bij de rechter waren dan naast de juridische argumenten, de overstijgende betekenisvolle ethische overwegingen van DNB meegenomen. Bij deze argumentatie gaat het over de ‘substance over form’ afweging.

Gemeentes
En dan hebben we nog het verhaal van de gemeentes. De burger verwijt de investmentbankers onverantwoordelijk en hebzuchtig gedrag als een van de diepere achtergronden van de huidige crisis. Die zochten immers het risico op om zodoende hogere rendementen te halen, hetgeen weer in hun bonus werd verdisconteerd. De (lagere) overheid heeft in wezen hetzelfde gedaan.

Onverantwoord
Zeker van de overheid mag je een hoge moraliteit verwachten. De lagere overheden waren bewust op zoek naar de hoogste rente op hun deposito’s. Hierbij realiseerden zij zich niet voldoende dat het altijd gaat om een afweging tussen risico en rendement. Deze overheden zijn ook hebzuchtig en daarom onverantwoord bezig geweest. Nu gaat het om de ‘moral hazard’. De schade wordt met gerust gemoed afgewenteld op de overheid, die maar bij moet springen. Het voordeel van het verkrijgen van extra rendement is voor de gemeente (‘goed gedaan, jongens’) en het verlies is voor de gemeenschap. Dit kan natuurlijk niet. Vandaar dat de Minister Bos de lagere overheden moet ‘straffen’ om hun overschotten niet meer vrijelijk in het buitenland te beleggen.

Vertrouwen geschaad
De - gedupeerde - gemeenten en de VNG roepen al krijsend in koor dat zij zich hebben gehouden aan de wet financiering lagere overheden (fido) en dat hen daarom niets valt te verwijten. Dit valt nog maar te bezien. Wat hen zeker valt te verwijten is het hebzuchtig gedrag om een half percentje (‘hun bonus’) meer te krijgen wat tot onverantwoord handelen heeft aangezet. In de uiteindelijke beoordeling is dit de kern van het verhaal. De risico’s die de lagere overheid heeft genomen zijn te groot geweest en de belangen en het vertrouwen van de burger zijn ernstig geschaad. Zeker waar de overheid een voorbeeldfunctie moet vervullen, waarvan je de hoogste ethische norm mag verwachten. Het siert de ambtsdragers dan ook niet dat zij nu geen nederigheid te tonen. Zij zouden zich diep moeten schamen voor hun hebzuchtig en risicovol handelen.

Dirk Swagerman / october 2008